De toekomst moet tegengas kunnen geven

Alles wat ons ooit verbaasde ligt nu in een la

We waren ooit blij dat een ding kon vliegen. Daarna was een elektrische auto al heel wat. Een VR-bril was een enorme stap, en een bril waar je doorheen kijkt en tegelijk iets ziet ook. AirPods. Een tablet. Bij elk daarvan zei iemand: hoe kan dit in hemelsnaam.

Zit je hier zelf mee? Leg het me in twee zinnen voor. Ik lees het zelf.

En nu ligt het in een la, met een kabel eromheen die bij niets meer past. Dat is het patroon dat me het meest bezighoudt. Niet dat het komt, maar hoe kort het bijzonder blijft.

Dus als iemand mij vraagt hoe de wereld eruitziet als hij vol robots is, dan is mijn eerlijke antwoord: net zoals nu, maar dan met robots erin waar niemand meer naar kijkt. Precies zoals niemand meer omhoogkijkt bij een vliegtuig.

Wordt terug in de tijd het duurste product dat er is?

Ik denk het wel. Ik denk dat we straks veel geld gaan betalen om vijf sterren terug in de tijd te mogen. Een week in een huis zonder techniek, aan het kampvuur, terugdenkend aan die mooie tijd. En dat het dan niet zielig is maar duur, en dat er een wachtlijst voor bestaat.

Dat klinkt als romantiek, maar er zit gewone rekenkunde onder: wat schaars is, wordt duur. Als prikkels overal zijn en stilte nergens, dan is stilte het product. En kijk eens wie er nu al voor betaalt. Niet de mensen zonder techniek, juist de mensen die er het diepst in zitten.

Ik denk trouwens dat je straks kunt kiezen in welk jaar je terug wilt. Naar de jaren negentig, lekker brutaal, alles mocht en niemand keek mee. Naar de jaren nul, toen nieuw en modern nog spannend waren en je een kwartier stond te wachten tot iets geladen was. En ja, ook naar 2020.

Corona was daar eigenlijk de generale repetitie voor

Gek genoeg kon je toen iets luxes weer echt waarderen. Een avondje uit was een gebeurtenis. De bioscoop was een uitje. Na acht uur ’s avonds met elkaar in één kamer zitten was iets bijzonders. Het was knus, en dat kwam niet doordat er meer was maar doordat er minder was.

Dat is denk ik de meest onderschatte les uit die jaren, en hij heeft niets met een virus te maken. Waardering komt door schaarste. Zet het aantal keer dat iets kan op oneindig en de waarde zakt naar nul, hoe leuk het op zichzelf ook is.

Wie dat doortrekt naar een huis vol robots komt op een ongemakkelijke plek uit. Als alles altijd kan, wanneer je maar wilt, zonder enige moeite, waar verheug je je dan nog op?

Wat zijn we in een paar jaar kwijtgeraakt?

Na corona zijn we een beetje lui geworden en zijn we een paar heel gewone dingen vergeten. Jongeren gaan minder uit. Iemand aanspreken vinden ze eng. Daten blijkt sociaal ingewikkeld. Niet omdat ze het niet willen, maar omdat ze het niet geoefend hebben. Het lijkt wel of er een stukje geheugen is weggehaald.

En dat vind ik het opvallendste: het ging om een paar jaar. Geen generatie, geen tijdperk. Twee, drie jaar waarin je niet leerde hoe je een gesprek begint met iemand die je niet kent, en dat blijkt genoeg om het daarna moeilijk te maken.

Ik zeg er meteen bij dat dit niet hetzelfde is als eenzaamheid, want die cijfers zijn alweer aan het herstellen. Het gaat om iets anders: om oefening. Iemand aanspreken is een vaardigheid, geen eigenschap. En vaardigheden roesten als je ze een tijd niet gebruikt.

Wat als je verliefd wordt op je robot?

Dat is geen rare vraag meer, en dat is precies wat hem ongemakkelijk maakt. Het gebeurt nu al, en dan nog alleen met tekst op een scherm. Er zijn honderden apps waar mensen dagelijks een gesprek mee voeren dat ze met niemand anders voeren, en er wordt echt geld voor betaald. Doe daar een lichaam bij.

Het vervelende is dat het ook nog wérkt. Mensen voelen zich er minder alleen door, en dat is geen inbeelding. Alleen zit daar meteen de val: iets dat helpt, is precies het soort ding waar je meer van gaat gebruiken.

Mijn vraag is dus niet of het mag. Mijn vraag is: wat als je gesprekken gaat voeren met je robot, je denkt dat dat volkomen normaal is, en je ondertussen alles om je heen sociaal vergeet? Niet met een klap, maar zoals een spier verslapt. Elke avond een fijn gesprek, en een jaar later merk je dat je niemand meer belt.

Hoe herken je straks nog een mens?

Dat begint een serieuze vraag te worden. Hoe beschrijf je er één, hoe herken je er één, en vooral: hoe ga je met er één om? Geef je een commando en een prompt, of doe je het anders? Want een mens is nou net het ding dat niet doet wat je zegt.

Ik zie het bij mezelf al gebeuren. Tegen een machine praat ik in opdrachten. Kort, duidelijk, geen omhaal, en als het antwoord niet klopt zeg ik het gewoon nog een keer, korter. Dat werkt uitstekend. Het is alleen een houding die je vervolgens meeneemt naar de keukentafel.

En dan krijg je waar ik nu al mensen op zie staan: hoofd naar beneden, kijkend naar de grond, omdat je opziet tegen contact met iemand die niet luistert, niet doet wat je zegt, het niet perfect doet en gewoon fouten maakt.

Terwijl dat achteraf altijd het leukste blijkt te zijn geweest. Het gesprek dat een andere kant op ging. De collega die het niet met je eens was. Alleen ben je het niet meer gewend, omdat wat normaal is geworden perfect is en gaat zoals jij het wilt, en dat blijkt bij nader inzien helemaal niet zo leuk en spannend te zijn.

Gaan we dan van iedereen verwachten dat het perfect gaat?

Dat is wat mij betreft de belangrijkste vraag van dit hele onderwerp, en hij gaat niet over techniek. Als alles om je heen foutloos werkt, wat doet dat dan met je geduld voor een mens die een keer iets vergeet? Onze maat voor goed genoeg schuift mee met wat de machine kan.

Ik zie het nu al in het klein. Een pakket dat een dag later komt, is een klacht. Een monteur die twintig minuten later is dan de app zei, is te laat, terwijl er tien jaar geleden gewoon een dagdeel stond en niemand daar wakker van lag. De lat is niet hoger gelegd door mensen. Hij is hoger gelegd door meldingen.

En dat is een probleem, want fouten maken is geen storing in het systeem. Het is waar leren begint. Ik heb alles wat ik kan geleerd van dingen die de eerste keer niet werkten, en dat zijn ook precies de verhalen die ik nog weet. Van wat meteen goed ging weet ik niets meer.

Ben ik hier nu te negatief in?

Misschien een beetje, en dat mag ik hardop zeggen op mijn eigen site. Het komt denk ik doordat het soms lijkt alsof het te snel gaat. En laat ik eerlijk zijn: ik bouw deze techniek zelf. Als iemand er blij mee is, ben ik het wel.

Waar ik niet negatief over ben, is dat het gemak komt. Dat een robot straks je gazon doet, je heg snoeit en de container buitenzet lijkt me prima, en dat het gebeurt lijkt me een kwestie van tijd. Ik ben ook niet bang dat we allemaal zonder werk komen te zitten; op de andere pagina’s van deze hub staat waarom dat volgens het onderzoek niet de kant is die het opgaat.

Waar ik wel iets over te zeggen heb, is wat we onderweg vergeten mee te nemen. Knus en gezellig moet iets zijn dat blíjft. Dat is wat ik mijn kinderen wil meegeven, en het staat in geen enkele routekaart van geen enkel bedrijf.

Waarom je tegengas nodig hebt

Er moet ook eens iets niet lukken. Iets moet niet perfect zijn. Je moet fouten maken om verder te komen, en je moet niet willen dat alles altijd kan en mag. Je hebt drempels nodig om overheen te wíllen, en af en toe een teleurstelling om te weten waar je aan begint.

Want als alles altijd goed gaat en alles lukt en alles gaat zoals jij het wilt, dan word je lui en zie je geen uitdaging meer. Dat is geen moraal, dat is gewoon hoe het werkt. Niemand traint voor een wedstrijd die hij toch al wint.

De toekomst moet tegengas kunnen geven. En dan heb ik het niet over een robot waarvan de accu leeg is.

Een lege accu is geen tegengas, dat is een storing. Tegengas is iets dat terugduwt: dat je uitdaagt, het niet met je eens is en af en toe nee zegt.

Dus nee, ik wil geen wereld zonder wrijving. Ik wil een toekomst die af en toe terugduwt. Iets waar je moeite voor moet doen, iets dat een keer misgaat, iemand die zegt dat het anders moet. Dat komt in de praktijk vrijwel altijd bij een mens vandaan, en dat is precies waarom ik niet geloof dat wij overbodig worden.

Wat heeft dit met je bedrijf te maken?

Meer dan je denkt, want het is dezelfde vraag in het klein. Wie in zijn bedrijf begint met “wat kan er allemaal”, komt uit bij iets duurs waar niemand om vroeg. Wie begint met “waar loopt het vast en wie heeft daar last van”, bouwt iets dat een halfjaar later nog steeds gebruikt wordt.

Ik zie het bij automatisering steeds terugkomen. Het beste stuk software dat we ergens neerzetten, haalt het gedoe weg en laat het gesprek staan. Het slechtste haalt het gesprek weg en laat het gedoe staan, en dan zit iemand formulieren in te vullen voor een systeem dat niemand mist als het uit staat.

Daarom begin ik nooit bij de techniek. Ik begin bij de vraag wie er last van heeft, want dat is de enige plek waar het antwoord kan liggen. De rest is gereedschap.

Waar deze gedachte vandaan komt

Van mij. Dit is hoe het in mijn hoofd zat, en daarna hebben we de plekken opgezocht waar er iets over gemeten is. Waar dat zo bleek te zijn, staat dat in de grijze blokken hierboven; de rest is wat ik denk en niet meer dan dat.

Dat onderscheid is met opzet zichtbaar gemaakt. Een mening met cijfers eromheen blijft een mening, en dat hoort een lezer in één oogopslag te kunnen zien. Op de andere pagina’s van deze hub is het precies andersom: daar staat het onderzoek in de tekst, en zit ik in het blok.

De bronnen bij de blokken hierboven

• marktonderzoek naar techniekvrije vakanties · omvang en groei van de markt, raming voor 2025 en 2026. Ruim anderhalf miljard dollar, met een groei van bijna twaalf procent per jaar. De reden die reizigers zelf noemen is te veel scherm en te veel prikkels.
• Sociaal en Cultureel Planbureau · Jong en veerkrachtig, oktober 2025. Jongeren zijn nu de leeftijdsgroep die het minst gelukkig is, terwijl ze vijftien tot twintig jaar geleden juist de gelukkigste waren.
• US Bureau of Labor Statistics · American Time Use Survey, reeks tot en met 2024. De tijd die mensen aan samenzijn besteden daalt al jaren, en het hardst bij vijftien- tot negentienjarigen.
• Forbes Health · enquête onder daters, juli 2025. Ruim de helft van de jongste groep voelt zich vaak of altijd opgebrand van datingapps, van alle leeftijdsgroepen de hoogste score.
• CBS · Eenzaamheid onder 15-plussers, peiljaar 2024, gepubliceerd 2025. Sterke eenzaamheid piekte in 2021 en 2022 en zat in 2024 weer bijna op het niveau van 2019. Bij jongvolwassenen gaat het om emotionele eenzaamheid, niet om te weinig contact.
• Appfigures en Sensor Tower · omzet en groei van gezelschapsapps, eerste helft 2025. Tweeentachtig miljoen dollar aan uitgaven, vierenzestig procent meer dan een jaar eerder, verdeeld over ruim driehonderd apps met echte omzet.
• Harvard Business School · onderzoek naar gezelschapsapps en eenzaamheid, 2025. Een gesprek met zo’n app verlicht eenzaamheid in dezelfde orde van grootte als een gesprek met een mens; de verklaring die eruit kwam was het gevoel gehoord te worden.
• Cambridge Dictionary · woord van het jaar 2025: parasociaal, november 2025. De definitie werd uitgebreid zodat hij ook gaat over een eenzijdige band met kunstmatige intelligentie.